Coca

1. Tổng quan

Tên khoa học: Erythroxylum coca Lam.

Họ: Erythroxylaceae (họ Coca).

Erythroxylum coca Lam. hiện là tên khoa học được Plants of the World Online (POWO) chấp nhận. Loài gồm hai thứ được POWO công nhận là E. coca var. coca và E. coca var. ipadu.

Coca là một trong những loài cây truyền thống quan trọng của vùng Andes và Amazon ở Nam Mỹ. Lá cây chứa nhiều alkaloid, trong đó cocaine là thành phần được biết đến nhiều nhất.

2. Mô tả

Cây bụi thường cao khoảng 1,5–3 m, có thể cao hơn khi mọc tự nhiên. Cành mảnh, vỏ cành thường màu nâu đỏ.

Lá đơn, mọc so le, có lá kèm nhỏ. Phiến lá hình bầu dục đến hình elip, thường dài khoảng 2,5–7,5 cm, rộng 1,5–4 cm; mép nguyên, đầu hơi nhọn hoặc tù, mặt trên xanh đậm hơn mặt dưới.

Một đặc điểm nhận diện quan trọng của lá Coca là ở hai bên gân giữa có hai đường cong chạy dọc gần song song với gân giữa, tạo thành một vùng hẹp ở trung tâm phiến lá. Đặc điểm này thường thấy rõ hơn ở mặt dưới lá (xem hình bên dưới).

Hoa nhỏ, lưỡng tính, mọc đơn độc hoặc thành cụm nhỏ ở nách lá. Hoa màu trắng đến vàng trắng, mẫu 5; đài gồm 5 thùy, tràng 5 cánh. Có 10 nhị, chỉ nhị hợp nhau ở phần gốc.

Bầu trên, thường gồm 3 ô nhưng phần lớn chỉ một ô phát triển thành hạt.

Quả là quả hạch, hình trứng hoặc thuôn, dài khoảng 1 cm, chuyển màu đỏ khi chín và thường chứa một hạt.

3. Phân bố, sinh học và sinh thái

Theo POWO, Erythroxylum coca có vùng phân bố tự nhiên ở miền tây Nam Mỹ, gồm Bolivia, Peru, Ecuador, Colombia và miền bắc Brazil.

Hai thứ có phạm vi sinh thái khác nhau:

• E. coca var. coca phân bố chủ yếu tại vùng Andes của Bolivia, Peru, Ecuador và Colombia;

• E. coca var. ipadu phân bố chủ yếu từ đông nam Colombia đến miền bắc Brazil và vùng Amazon.

Cây sinh trưởng chủ yếu trong điều kiện nhiệt đới ẩm. E. coca var. coca đặc biệt gắn với các sườn núi và thung lũng ẩm vùng Andes.

Coca đã được trồng từ rất lâu ở Nam Mỹ để sử dụng trong các tập quán truyền thống và văn hóa bản địa.

4. Bộ phận dùng, thu hái, chế biến

Bộ phận được sử dụng là lá.

Trong các tài liệu dược liệu cổ điển, lá khô được gọi là Folium Cocae. Lá được thu hái khi đã phát triển đầy đủ rồi làm khô.

Việc trồng, thu hái, sở hữu và sử dụng lá Coca chịu sự kiểm soát pháp lý nghiêm ngặt tại nhiều quốc gia do lá chứa cocaine.

5. Thành phần hóa học

Thành phần hóa học đặc trưng nhất của lá Coca là các alkaloid, đặc biệt các alkaloid liên quan đến khung tropan.

Cocaine là alkaloid quan trọng nhất về mặt dược lý và độc tính. Ngoài cocaine, lá còn chứa nhiều alkaloid khác như:

• cinnamoylcocaine;

• benzoylecgonine;

• methylecgonine;

• tropacocaine;

• hygrine;

• cuscohygrine;

• các truxilline và một số alkaloid khác.

Ngoài alkaloid, lá còn chứa một số flavonoid, hợp chất phenolic, tinh dầu và các thành phần dinh dưỡng.

Cocaine tác động trên hai hệ thống chính:

• ức chế tái thu hồi dopamine, norepinephrine và serotonin ở hệ thần kinh trung ương, tạo tác dụng kích thích và liên quan đến khả năng gây lệ thuộc;

• ức chế kênh Na⁺ phụ thuộc điện thế, ngăn dẫn truyền xung thần kinh và tạo tác dụng gây tê tại chỗ.

6. Tác dụng dược lý – Công dụng

Cocaine là một thuốc gây tê tại chỗ kiểu ester, đồng thời là chất kích thích mạnh hệ thần kinh trung ương.

Trong lịch sử, cocaine từng được sử dụng rộng hơn trong tai–mũi–họng, nhãn khoa và nha khoa nhờ tác dụng gây tê tại chỗ và co mạch.

Ngày nay việc sử dụng cocaine trong y khoa đã thu hẹp đáng kể, nhưng không hoàn toàn bị loại bỏ. Một số chế phẩm cocaine hydrochloride vẫn được sử dụng ở một số quốc gia để gây tê tại chỗ niêm mạc mũi trong các thủ thuật chẩn đoán và phẫu thuật ở người lớn.

Việc sử dụng cocaine ngoài chỉ định và kiểm soát y tế có nguy cơ gây lệ thuộc, kích thích thần kinh quá mức, tăng huyết áp, nhịp tim nhanh, loạn nhịp, co giật, thiếu máu cơ tim và các biến chứng nghiêm trọng khác.

Việc nhai lá Coca hoặc sử dụng trà Coca có lịch sử lâu đời trong văn hóa của một số cộng đồng bản địa vùng Andes, nhưng lá Coca không đồng nhất với cocaine tinh khiết về hàm lượng, tốc độ hấp thu và tác dụng dược lý.

7. Lưu ý pháp lý và an toàn

Coca là cây chứa chất gây nghiện và không phải dược liệu thích hợp để tự sử dụng.

Tại Việt Nam, theo Nghị định 28/2026/NĐ-CP, cả cocaine và lá Coca thuộc Danh mục II – các chất ma túy được sử dụng hạn chế trong nghiên cứu, kiểm nghiệm, giám định, vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc trong lĩnh vực y tế theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.

Do đó, việc trồng, lưu giữ, sử dụng hoặc nghiên cứu cây và nguyên liệu Coca phải tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành.

Lá của cây Cô ca.