Ba gạc bốn lá

ba gac

Ảnh: Ba gạc bốn lá (Rauvolfia tetraphylla L.)

1. Tổng quan

Tên khác: La phu mộc, Ba gạc Cuba.

Tên khoa học: Rauvolfia tetraphylla L.

Họ: Apocynaceae (họ Trúc đào).

Rauvolfia tetraphylla L. hiện là tên khoa học được Plants of the World Online (POWO) chấp nhận. Loài có nguồn gốc từ Mexico đến vùng nhiệt đới châu Mỹ và đã được du nhập vào nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam.

Ngoài Ba gạc bốn lá, nhiều loài khác thuộc chi Rauvolfia cũng được sử dụng hoặc nghiên cứu làm thuốc, tiêu biểu gồm:

  • Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz – Ba gạc Ấn Độ;

  • Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill. – một loài Ba gạc phân bố tự nhiên ở Việt Nam;

  • Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pit. – Ba gạc Campuchia, phân bố tự nhiên tại Đông Dương, trong đó có Việt Nam;

  • Rauvolfia vomitoria Wennberg – Ba gạc châu Phi;

  • Rauvolfia micrantha Hook.f. – Ba gạc lá nhỏ, Ba gạc Đông Dương, Huỳnh cầm núi.

Tên Rauvolfia littoralis Pierre ex Pit. và R. indosinensis Pichon trong một số tài liệu Việt Nam cũ hiện được POWO xem là đồng nghĩa của R. micrantha Hook.f.

2. Mô tả

Cây bụi nhỏ, phân nhiều cành, thường cao khoảng 0,5–1,2 m, có thể cao đến 2 m. Cành non có lông, về sau gần như nhẵn. Cây có nhựa mủ màu trắng, đặc trưng của họ Trúc đào.

Lá đơn, thường mọc vòng 3–5 lá, phổ biến là vòng 4; các lá trong cùng một vòng thường không đều nhau về kích thước. Phiến lá hình trứng, hình trứng hẹp đến hình thuôn, dài khoảng 1–15 cm, rộng 0,8–4 cm; gốc hình nêm rộng đến tròn, đầu nhọn hoặc tù, mép nguyên; có khoảng 5–12 đôi gân bên.

Cụm hoa dạng xim, mọc ở nách lá hoặc đầu cành. Hoa nhỏ, màu trắng đến trắng kem; tràng hợp thành ống ngắn, phía trên chia 5 thùy.

Quả gồm hai quả hạch nhỏ thường dính nhau, hình gần cầu, đường kính khoảng 5–10 mm; khi non màu xanh, sau chuyển đỏ và cuối cùng đỏ tím đến tím đen khi chín. Mỗi quả thường có 2 hạt.

3. Phân bố, sinh học và sinh thái

Ba gạc bốn lá có nguồn gốc tự nhiên từ Mexico, Trung Mỹ, vùng Caribe đến miền bắc Nam Mỹ. Hiện cây đã được du nhập vào nhiều vùng nhiệt đới của châu Á và châu Đại Dương. POWO ghi nhận R. tetraphylla là loài được du nhập vào Việt Nam.

Cây thích nghi với khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, sinh trưởng dưới dạng cây bụi ở nơi có ánh sáng hoặc bóng bán phần. Ở Việt Nam, cây được đưa vào trồng làm dược liệu và cây sưu tập tại một số vườn thuốc.

4. Bộ phận dùng, thu hái, chế biến

Rễ và đặc biệt phần vỏ rễ là bộ phận có giá trị dược liệu cao do chứa nhiều alkaloid indol. Vỏ thân và các bộ phận trên mặt đất cũng có alkaloid nhưng thành phần và hàm lượng khác với rễ.

Khi thu hoạch, đào lấy rễ, tránh làm tổn thương hoặc làm mất lớp vỏ; rửa nhanh, cắt thành đoạn rồi phơi hoặc sấy khô. Có thể sử dụng toàn bộ rễ khô hoặc bóc lấy vỏ rễ tùy mục đích chế biến.

Các alkaloid của chi Rauvolfia phân bố không đồng đều giữa các bộ phận cây; rễ thường là bộ phận được quan tâm nhất trong khai thác dược liệu.

5. Thành phần hóa học

Ba gạc bốn lá chứa chủ yếu các monoterpen indole alkaloid (MIA). Nhiều alkaloid đã được xác định gồm reserpine, ajmalicine, ajmaline, yohimbine, serpentine, reserpiline, tetraphylline, tetraphyllicine, canescine và một số dẫn chất liên quan.

Thành phần và hàm lượng alkaloid thay đổi đáng kể theo bộ phận cây, nguồn giống và điều kiện sinh trưởng. Một nghiên cứu định lượng trên nhiều loài Rauvolfia ghi nhận rễ R. tetraphylla đặc biệt giàu ajmalicine và yohimbine, trong khi reserpine vẫn được xác định nhưng không nhất thiết là alkaloid chiếm hàm lượng cao nhất ở mọi mẫu.

Hai thành phần tiêu biểu liên quan đến tác dụng dược lý là:

  • Reserpine: alkaloid có tác dụng hạ huyết áp và an thần, chủ yếu thông qua ức chế VMAT, làm giảm dự trữ catecholamine và serotonin trong các túi synap. Reserpine từng được sử dụng rộng rãi trong điều trị tăng huyết áp, nhưng hiện việc sử dụng hạn chế hơn do tác dụng không mong muốn.

  • Ajmaline: alkaloid có tác dụng chống loạn nhịp tim, chủ yếu do ức chế kênh natri nhanh ở cơ tim. Ajmaline hiện còn được sử dụng trong một số cơ sở chuyên khoa như thuốc thử dược lý để hỗ trợ chẩn đoán hội chứng Brugada.

6. Tác dụng dược lý – Công dụng

Các loài Rauvolfia được biết đến chủ yếu nhờ các alkaloid có tác dụng trên hệ tim mạch và thần kinh trung ương. Reserpine và một số alkaloid liên quan có tác dụng hạ huyết áp; ajmaline có tác dụng chống loạn nhịp tim; ajmalicine có tác dụng giãn mạch.

Lưu ý: Các alkaloid của Ba gạc có hoạt tính dược lý mạnh. Reserpine có thể gây hạ huyết áp, chậm nhịp tim, nghẹt mũi, rối loạn tiêu hóa và các tác dụng trên thần kinh–tâm thần; vì vậy không nên tự ý sử dụng rễ hoặc chế phẩm Ba gạc để điều trị tăng huyết áp.